राजनीतिमा योग्यता सिक्न सकिन्छ, तर चरित्रको मूल्य चुकाउनुपर्छ!


राजकुमार साह
राजनीति केवल पद प्राप्त गर्ने माध्यम होइन, यो जनताको विश्वास, सार्वजनिक जिम्मेवारी र समाजको भविष्यसँग जोडिएको नैतिक दायित्व हो। त्यसैले राजनीतिक नेतृत्वको मूल्याङ्कन गर्दा उसको शैक्षिक योग्यता, अनुभव र कार्यक्षमतासँगै चरित्र, इमानदारी र नैतिक आचरणलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिन आवश्यक छ।

योग्यता कम हुनु आफैँमा अयोग्यताको अन्तिम प्रमाण होइन। ज्ञान, सीप, अनुभव र कार्यक्षमता अध्ययन, अभ्यास तथा निरन्तर सिकाइबाट बढाउन सकिन्छ। आज कम ज्ञान भएको व्यक्ति भोलि अध्ययन र अनुभवबाट दक्ष बन्न सक्छ। तर प्रश्न त्यतिबेला गम्भीर हुन्छ, जब व्यक्तिको चरित्र, इमानदारी र नैतिक आचरणमाथि नै प्रश्न उठ्न थाल्छ।
किनभने ज्ञानको कमी सिकाइबाट पूरा गर्न सकिन्छ, तर नैतिक जिम्मेवारीबाट विमुख हुने प्रवृत्तिले सार्वजनिक विश्वासमै संकट निम्त्याउन सक्छ।

राजनीतिक दर्शनले के भन्छ?
प्राचीन दार्शनिक अरस्तुले सद्गुणलाई मानिसको निरन्तर अभ्यास र व्यवहारसँग जोडेर व्याख्या गरेका छन्। उनको नैतिक दर्शनको सारअनुसार असल चरित्र केवल बोलेर वा घोषणा गरेर निर्माण हुँदैन, त्यो दैनिक आचरण र व्यवहारबाट स्थापित हुन्छ।
राजनीतिक नेतृत्वमा यसको अर्थ अझ व्यापक छ। ज्ञानले के गर्न सकिन्छ भन्ने सिकाउँछ, सीपले कसरी गर्न सकिन्छ भन्ने बताउँछ, तर नैतिकताले के गर्नु उचित हुन्छ भन्ने दिशानिर्देश गर्छ।
त्यसैले योग्य हुनु र नैतिक हुनु एउटै कुरा होइन। कुनै व्यक्ति बौद्धिक रूपमा सक्षम भएर पनि नैतिक रूपमा कमजोर हुन सक्छ। त्यस्तै, औपचारिक शैक्षिक योग्यता कम भए पनि इमानदार, जिम्मेवार र जनउत्तरदायी हुन सक्छ।

चरित्रमा आँच आउँदा के गुम्छ?
राजनीतिमा व्यक्तिको सबैभन्दा ठूलो पुँजीमध्ये जनविश्वास पनि एक हो। जनताले नेताको भाषण, आश्वासन र घोषणापत्र मात्र हेर्दैनन्; उसको विगतको व्यवहार, निर्णय, इमानदारी र जिम्मेवारीबोधलाई पनि मूल्याङ्कन गर्छन्।
जब कुनै राजनीतिक व्यक्तिको आचरणमाथि गम्भीर प्रश्न उठ्छ, त्यसको असर व्यक्तिगत प्रतिष्ठामा मात्र सीमित रहँदैन। उसको नेतृत्व क्षमता, नैतिक अधिकार, संगठनको विश्वसनीयता र सार्वजनिक संस्थाप्रतिको विश्वाससमेत प्रभावित हुन सक्छ।
विशेषगरी सार्वजनिक पदमा बसेको व्यक्तिले व्यक्तिगत स्वार्थ, पक्षपात, झूट, अनियमितता वा पदको दुरुपयोगलाई प्राथमिकता दिन थाल्यो भने त्यसले लोकतान्त्रिक मूल्य र सार्वजनिक उत्तरदायित्वमाथि नै प्रश्न उठाउँछ।
पदले कानुनी अधिकार दिन सक्छ, तर नैतिक स्वीकार्यता स्वतः दिँदैन। त्यो व्यवहार, पारदर्शिता र जिम्मेवारीबाट आर्जन गर्नुपर्छ।
गल्ती र चरित्रगत कमजोरी एउटै होइनन्।

यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता बुझ्न आवश्यक छ। मानिसबाट गल्ती हुन सक्छ। राजनीतिक नेतृत्व पनि त्यसबाट अछुतो हुँदैन। तर गल्ती स्वीकार गर्नु, त्यसको जिम्मेवारी लिनु र सुधार गर्नु एउटा सकारात्मक व्यवहार हो। यसको विपरीत, गल्ती लुकाउनु, जिम्मेवारीबाट पन्छिनु, अरूमाथि दोष थोपर्नु र त्यही गलत व्यवहार दोहोर्‍याइरहनु नैतिक विश्वसनीयताका लागि गम्भीर चुनौती हो।
त्यसैले आरोप लाग्दैमा कसैको चरित्र दोषी ठहरिँदैन। आरोप, प्रमाणित तथ्य, कानुनी निर्णय र नैतिक मूल्याङ्कनलाई अलग-अलग बुझ्नुपर्छ। तर प्रमाणित गलत आचरणलाई राजनीतिक पहुँच वा शक्तिको आडमा सामान्यीकरण गर्नु पनि उचित हुँदैन।
राजनीतिमा चरित्र व्यक्तिगत विषय मात्र होइन।

एउटा नेताको व्यवहारले उसको व्यक्तिगत जीवनलाई मात्र प्रभावित गर्दैन, उसले प्रतिनिधित्व गर्ने संस्था, संगठन र सार्वजनिक संस्कृतिमा समेत प्रभाव पार्न सक्छ। नेतृत्वले जस्तो व्यवहार गर्छ, त्यसले संगठनभित्र कस्तो राजनीतिक संस्कार विकास भइरहेको छ भन्ने संकेत पनि दिन्छ।
यदि इमानदारीभन्दा चाकडी, योग्यताभन्दा पहुँच, निष्ठाभन्दा स्वार्थ र जवाफदेहिताभन्दा शक्तिको संरक्षणलाई प्राथमिकता दिइयो भने संगठनको आन्तरिक लोकतन्त्रसमेत कमजोर हुन सक्छ।
त्यसैले राजनीतिक दलहरूले उम्मेदवार छनोट गर्दा लोकप्रियता, आर्थिक हैसियत, संगठनात्मक पहुँच र चुनावी सम्भावनासँगै व्यक्तिको सार्वजनिक आचरण, इमानदारी, सामाजिक जिम्मेवारी र जवाफदेहितालाई पनि महत्त्व दिनुपर्छ।

अब प्रश्न जनतासँग पनि छ।
हामी चुनावका बेला उम्मेदवारको भाषण, आश्वासन, आर्थिक हैसियत र राजनीतिक पहुँचबाट कति प्रभावित हुन्छौँ? उसको विगतको व्यवहार, सार्वजनिक जिम्मेवारीप्रतिको दृष्टिकोण र नैतिक आचरणबारे कति प्रश्न गर्छौँ?

के हामीलाई विकासका आश्वासन मात्र पर्याप्त छन्? कि विकाससँगै पारदर्शिता, इमानदारी र जवाफदेहिता पनि चाहिन्छ?
लोकतन्त्रमा जनताले प्रतिनिधि छान्ने अधिकार राख्छन्। तर त्यो अधिकारसँगै उम्मेदवारको योग्यता, क्षमता, चरित्र र सार्वजनिक कार्यसम्पादनबारे प्रश्न गर्ने जिम्मेवारी पनि जोडिएको हुन्छ।

अन्ततः राजनीतिमा योग्यता सिक्न सकिन्छ, अनुभव बढाउन सकिन्छ र क्षमता विकास गर्न सकिन्छ। चरित्र पनि आत्मसमीक्षा र व्यवहार परिवर्तनबाट सुधार गर्न सकिन्छ। तर त्यसका लागि इमानदार आत्मस्वीकार र जिम्मेवारी लिने साहस आवश्यक हुन्छ।
किनभने पदले मानिसलाई शक्तिशाली बनाउन सक्छ, योग्यताले सक्षम बनाउन सक्छ, तर उसको चरित्र र नैतिक आचरणले मात्र सार्वजनिक विश्वासको आधार निर्माण गर्न सक्छ।
राजनीतिमा प्रश्न केवल को कति योग्य छ भन्ने होइन, उसले प्राप्त गरेको योग्यता, अधिकार र शक्तिलाई जनताको हितमा कति इमानदारीपूर्वक प्रयोग गर्छ भन्ने पनि हो।



तपाईको प्रतिक्रिया !!!
भर्खरै प्रकाशित
चर्चित समाचार